Irene Kruijssen
Gemeente dit kun je nú al doen!
Maatschappelijk prioriteren bij netcongestie
Netcongestie is inmiddels voor veel gemeenten dagelijkse praktijk. Woningbouwprojecten lopen vertraging op, bedrijven krijgen geen zwaardere aansluiting en maatschappelijke voorzieningen moeten improviseren met tijdelijke oplossingen.
Met de nieuwe regels rond maatschappelijk prioriteren verandert er iets wezenlijks. Netbeheerders mogen bij schaarste niet langer alleen kijken naar de volgorde van aanvraag: ‘wie het eerst komt, wie het eerst maalt’ is voortaan taboe. Aanvragen voor aansluitingen moeten worden ingedeeld in drie maatschappelijke categorieën:
- Categorie 1: vitale functies, zoals veiligheid en basisvoorzieningen.
- Categorie 2: onder andere woningbouw en projecten met groot publiek belang.
- Categorie 3: overige maatschappelijke en ruimtelijke ontwikkelingen.
Daarbuiten vallen reguliere commerciële aanvragen. Binnen en tussen deze categorieën mag de netbeheerder prioriteren, mits dat objectief en onderbouwd gebeurt.
Dat biedt kansen. Woningbouw en maatschappelijke voorzieningen kunnen hierdoor eerder in beeld komen dan voorheen. Maar dat vraagt wél van gemeenten dat zij hun plannen concreet onderbouwen en hun prioriteiten expliciet maken.
Netbeheerders werken op dit moment hun werkwijze verder uit en brengen in beeld wat dit precies betekent voor hun aanvraag- en beoordelingsprocessen. Naar verwachting wordt later dit voorjaar duidelijk hoe zij dit praktisch gaan organiseren.
Dat betekent niet dat gemeenten moeten afwachten. Wie zijn voorbereiding nu niet op orde brengt, blijft afhankelijk van de wachtrij, ook zodra de nieuwe werkwijze ingaat.
Wat vraagt dit concreet van gemeenten?
Uiterlijk 1 juli 2026 moeten gemeenten inzichtelijk maken:
- welke projecten daadwerkelijk gerealiseerd worden (geen zachte ambities);
- wat de fasering en realisatietermijnen zijn;
- wat de verwachte vermogensvraag is (en wanneer die optreedt);
- hoe projecten onderling zijn geprioriteerd;
- dat deze prioritering bestuurlijk is vastgelegd.
Dat raakt meerdere domeinen tegelijk: wonen, economie, mobiliteit, maatschappelijk vastgoed en energietransitie. Hiervoor hoeven gemeenten niet af te wachten totdat de netbeheerder de werkwijze volledig heeft uitgewerkt. Je kan nu al aan de slag!
Wat kun je als gemeente nú al doen: vier handelingsperspectieven?
Meer concreet betekent dit dat gemeenten vier handelingsperspectieven hebben om nu al aan de slag te gaan, in voorbereiding op de maatschappelijke prioritering van netbeheerders bij congestievraagstukken:
Perspectief 1: informeer, organiseer mandaat en haal een bestuurlijke opdracht op
Maatschappelijk prioriteren gaat over keuzes maken. Niet technisch, maar bestuurlijk.
Zorg daarom eerst voor bewustwording bij college, directie en andere betrokkenen in de organisatie:
- Wat verandert er?
- Wat zijn de risico’s als we geen duidelijke prioritering aanleveren?
- Wat betekent dit voor onze ambities?
Zeker met het oog op de gemeenteraadsverkiezingen is dit relevant. Nieuwe bestuurlijke ambities moeten passen binnen wat het energiesysteem aankan.
Een expliciete bestuurlijke opdracht om dit integraal op te pakken kan hierbij helpen. Daarmee creëer je intern mandaat, urgentie en duidelijkheid over rollen.
Afhankelijk van de context en behoefte kan een breed projectteam met expertise vanuit energie, gebiedsontwikkeling, mobiliteit, economie en vastgoed hier behulpzaam in zijn. Of benoem een coördinator die duidelijk aanspreekpunt is voor de coördinatie en besluitvorming op de maatschappelijke prioritering. Een duidelijke opdracht voorkomt dat keuzes later onder tijdsdruk en ad hoc worden gemaakt.
Perspectief 2: breng alle netintensieve ontwikkelingen in beeld
De basis is overzicht. Inventariseer welke projecten in de komende jaren een nieuwe of zwaardere aansluiting vragen. Kijk domeinbreed en denk aan:
- gebiedsontwikkelingen;
- woningbouwprojecten;
- scholen en maatschappelijke voorzieningen;
- bedrijventerreinen;
- laadpleinen en OV-knooppunten.
Per project moet duidelijk zijn:
- In welke fase zit het?
- Wanneer is aansluiting nodig?
- Wat is de verwachte vermogensvraag? Om wat voor type aansluitingen gaat het?
Zonder integraal overzicht is prioritering onmogelijk.
Perspectief 3: breng tijdlijn en voorlopige prioritering aan
Als het overzicht er is, breng dan structuur aan:
- Zet de projecten in de tijd: wanneer heeft elk project capaciteit nodig?
- Beoordeel welke projecten al voldoende onderbouwd zijn om in aanmerking te komen voor prioritering. Projecten met duidelijke fasering, financiële dekking en planologische status staan sterker dan plannen in een vroege verkenningsfase.
Leg vervolgens een voorlopige prioritering vast:
- Welke projecten zijn het meest urgent?
- Welke hebben het grootste maatschappelijke belang?
- Waar is het risico op vertraging het grootst?
Deze eerste ordening helpt om snel te handelen zodra duidelijk is welke documentatie de netbeheerder vraagt.
Perspectief 4: zoek regionale afstemming
Netcapaciteit stopt niet bij de gemeentegrens. Gemeenten delen vaak een onderstation en voedingsgebied. Ontwikkelingen beïnvloeden elkaar. Je bent afhankelijk van elkaar en in zekere zin ook elkaars concurrent bij schaarste. Afstemming met buurgemeenten en regio vergroot de voorspelbaarheid en voorkomt verrassingen in het gezamenlijke voedingsgebied.
Regie begint met voorbereiding
Maatschappelijk prioriteren is geen extra administratieve verplichting. Het is een manier om gericht capaciteit toe te wijzen aan wat lokaal écht belangrijk is. Gemeenten die nu hun voorbereiding op orde brengen, kunnen straks sneller schakelen, beter onderbouwde aanvragen indienen en expliciete keuzes maken. En daarmee behouden zij regie op hun ruimtelijke ontwikkeling.
Maatschappelijk prioriteren & Van de Laar
In onze adviespraktijk zien we dat de grootste uitdaging niet zit in de regels zelf, maar in het organiseren van samenhang en bestuurlijke scherpte. Onze adviseurs ondersteunen gemeenten bij netcongestievraagstukken, als het gaat om:
- het creëren van bestuurlijk overzicht en besluitvorming;
- het opzetten van een integraal projectteam en werkstructuur;
- het in kaart brengen en structureren van netintensieve projecten;
- het ontwikkelen van een werkbaar prioriteringskader;
- het begeleiden van regionale afstemming.
Wij bieden daarin de bestuurlijke en ambtelijke denk- en doekracht om overzicht te brengen, keuzes expliciet te maken en voorbereid te zijn op schaarste. Want wie zijn huiswerk op orde heeft, staat sterker zodra het moment daar is.
Project
Samenwerking & Fusie
Voor de gemeente Renkum begeleidde & Van de Laar het onderzoek naar de bestuurlijke toekomst, waarbij vier scenario’s werden verkend: fusie met Arnhem, Wageningen of Rheden, of splitsing van de zes dorpen. Aanleiding waren de noodzaak tot samenwerking om het voorzieningenniveau te behouden en uiteenlopende politieke en inhoudelijke gevoeligheden, met als doel de gemeenteraad een integraal en weloverwogen beeld te bieden voor een duurzame bestuurlijke keuze.
Project
Samenwerking & Fusie
Voor de gemeente Heemskerk schreef & Van de Laar een position paper over een mogelijke bestuurlijke fusie met Uitgeest, waarin waarden, ambities en condities van Heemskerk centraal staan. Aanleiding waren de verschillende fusieopties van Uitgeest en de noodzaak tot zorgvuldige afweging van identiteit, voorzieningen en regionale samenwerking, met als doel de raad en het college een stevige basis te bieden voor goed onderbouwde besluiten over de bestuurlijke toekomst.
Project
Sociaal domein
SKIP heeft de leidraad ‘Drugs bij evenementen’ ontwikkeld om gemeenten praktisch te ondersteunen bij de aanpak van drugsgebruik tijdens risicovolle evenementen. & Van de Laar evalueert deze pilot onafhankelijk door ervaringen, processen en casussen te analyseren, met als doel lessen te trekken voor een mogelijke landelijke toepassing.
